رشته فیزیک پزشکی (Medical Physics)

تعریف رشته فیزیک پزشکی

رشته فیزیک پزشکی یک علم میان رشته‌ای در علوم پایه‌ی وزارت بهداشت است. در این رشته مفاهیم علم فیزیک در تشخیص و درمان به کار می‌روند.

تعریف علمی رشته فیزیک پزشکی: شاخه‌ای کاربردی از دانش فیزیک که در آن از پرتوهای یونیزان و غیریونیزان، در تشخیص و درمان بیماری‌ها استفاده می‌شود. فیزیک پزشکی به صورت عملی یا تئوری با معاینه بیمار، تشخیص و درمان برخی بیماری‌ها، مرتبط است.

به زبان ساده‌تر، فیزیک پزشکی کاربرد فیزیک در حرفه پزشکی است. به عنوان مثال مبنای اصلی رادیوگرافی، سونوگرافی، پزشکی هسته‌ای، رادیوتراپی و … علم فیزیک است. در واقع هدف علم فیزیک پزشکی این است که از اصول فیزیک و قوانین آن، برای تشخیص و درمان در علم پزشکی بهره بگیرد.

رشته Medical Physics (فیزیک پزشکی) با رشته‌هایی مثل مهندسی پزشکی، مهندسی زیست، بیوفیزیک، فیزیک بهداشت و … متفاوت است، هرچند در برخی موارد وجه اشتراک‌هایی دارند.

💡 دقت داشته باشید رشته فیزیک پزشکی جز رشته‌های وزارت بهداشت است. پس برای ورود به این رشته، باید در کنکور وزارت بهداشت شرکت کنید نه کنکور وزارت علوم!

دروس ارشد فیزیک پزشکی، بیشتر با فیزیک مرتبط هستند یا با پزشکی؟

در کنکور ارشد فیزیک پزشکی، اغلب سوالات مرتبط با رشته فیزیک است. در واقع سوالات کنکور از دروس فیزیک عمومی، ریاضی عمومی، فیزیک اتمی (فیزیک جدید)، فیزیک هسته‌ای، زبان، فیزیولوژی و آناتومی مطرح می‌شوند. یعنی فقط دروس فیزیولوژی و آناتومی مرتبط با پزشکی هستند که ضریب پایینی در کنکور دارند. برای کسب اطلاعات بیشتر، مقاله ” آزمون کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی ” را مطالعه کنید.

اما وقتی شما وارد مقطع کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی می‌شوید، اغلب دروس رنگ و بوی پزشکی دارند. در مقطع فوق لیسانس فیزیک پزشکی، از قوانین بسیار ساده فیزیک در علم پزشکی استفاده می‌شود. پس اگر از فرمول‌های پیچیده فیزیک فراری هستید و دروس فیزیک را خشک و بی‌روح می‌دانید؛ اصلاً نگران نباشید. در رشته فیزیک پزشکی خبری از این فرمول‌ها نیست و بیشتر وارد حیطه پزشکی خواهید شد. در رشته فیزیک بیشتر با فرمول و تئوری سر و کار دارید ولی در فیزیک پزشکی یاد می‌گیرید چطور در دنیای واقعی، از قوانین فیزیک برای پزشکی استفاده کنید.

برای آشنایی بیشتر با ارشد فیزیک پزشکی، لازم است بدانید گرایش‌های این رشته شامل علوم پرتو درمانی (رادیوتراپی)، پرتوشناسی تشخیصی (که شامل رادیولوژی، سی تی اسکن، ام آر آی و … است)، پزشکی هسته‌ای، فراصوت (سونوگرافی)، کاربرد لیزر در پزشکی، رادیوبیولوژی، حفاظت در برابر پرتو و … است. شما می‌توانید گرایش مورد علاقه خود را بعد از قبولی در کنکور ارشد فیزیک پزشکی (در دوران ارشد) انتخاب کنید.

دانشجویان رشته فیزیک پزشکی در دوران تحصیل، واحدهای تئوری و عملی مختلفی را می‌گذرانند که مرتبط با گرایش‌های ذکر شده هستند. بخش زیادی از رشته فیزیک پزشکی، به روش‌های تصویربرداری مرتبط می‌شود. پس در دوران تحصیل، با علوم کامپیوتری و برخی زبان‌های برنامه‌نویسی نیز آشنا خواهید شد. مثل Matlab، MCNPx و … که در پردازش تصاویر کاربرد زیادی دارند.

در اصطلاح به فارق التحصیلان رشته فیزیک پزشکی، فیزیست هم گفته می‌شود.

شغل فارق التحصیلان رشته فیزیک پزشکی

به صورت کلی، فارق التحصیلان رشته فیزیک پزشکی، در سه زمینه کلی بالینی، دانشگاهی و تحقیقاتی مشغول به کار خواهند شد. یعنی با توجه به گرایشی که در دوران ارشد انتخاب می‌کنید و همچنین مهارت‌هایی که در دوران ارشد کسب می‌کنید، می‌توانید در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مرتبط مشغول به کار شوید.

یا ممکن است علاقمند به فعالیت‌های پژوهشی و تحقیقاتی باشید. در این راستا، هم می‌توانید در دانشگاه‌ها مشغول به کار شوید و هم شرکت‌های دانش بنیان زیادی در این زمینه فعالیت می‌کنند.

سومین زمینه، آموزش است. یعنی شما می‌توانید در دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها، به افراد دیگر آموزش دهید.

در ادامه، گرایش‌های فیزیک پزشکی را معرفی کرده‌ایم و در هر گرایش توضیح داده‌ایم که چه موقعیت‌های شغلی برای هر گرایش وجود دارد.

شاخه‌های مختلف رشته فیزیک پزشکی و شغل مرتبط با هر گرایش

رشته فیزیک پزشکی بسیار گسترده است. تا حدی که ممکن است دو نفر در یک گرایش از فیزیک پزشکی فعالیت کنند ولی حیطه کاری کاملاً متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل تعیین مرز مشخص بین گرایش‌های این رشته دشوار است. اما به صورت معمول، گرایش‌های رشته فیزیک پزشکی عبارتند از:

۱. تصویربرداری پزشکی (Medical Imaging)

در این شاخه از رشته فیزیک پزشکی، با روش‌های مختلف تصویربرداری از جمله سی تی اسکن، رادیوگرافی (رادیولوژی)، ام آر آی (تصویربرداری تشدید مغناطیسی)، سونوگرافی (فراصوت)، ماموگرافی، فلوروسکوپی روبرو هستیم. از جهتی می‌توان گفت این گرایش شامل روشهای مختلف تصویربرداری تشخیصی می‌شود.

⚠️ نکته بسیار مهم: وظیفه یک فارق التحصیل فیزیک پزشکی، کار با دستگاه‌های تصویربرداری نیست! به عنوان مثال، شما با مدرک فیزیک پزشکی تبدیل به تکنسین دستگاه رادیولوژی نخواهید شد!

یکی از وظایف فیزیست، پردازش تصاویر برای ثبت بهترین تصویر با کمترین آسیب و بیشترین دقت است. همچنین کنترل کیفی دستگاه‌ها (QC=Quality Control) هم جز وظایف فیزیست در این گرایش است که به صورت روزانه، هفتگی، ماهیاینه و سالیانه انجام می‌شود. قشر عظیمی از دانشجویان این گرایشها، به کارهای تحقیقاتی در راستای بهبود تصویربرداری تشخیصی فعالیت می‌کنند. نتیجه این تحقیقات، توسعه تکنیک‌ها، طراحی پروتکل‌های جدید تصویربرداری و انتخاب بهترین روش تصویربرداری با توجه به شرایط بیمار است.

دقت داشته باشید که با توجه به توضیحات این قسمت، رشته فناوری تصویربرداری پزشکی یکی از زیرشاخه های رشته فیزیک پزشکی است. برای آشنایی با این رشته، مقاله ” رشته فناوری تصویربرداری پزشکی ” را مطالعه کنید.

۲. پزشکی هسته ای (Nuclear Medicine)

روش‌های دیگر تصویربرداری پزشکی شامل پت اسکن (PET) و اسپکت (SPECT) در گرایش پزشکی هسته‌ای قرار دارند. در واقع این گرایش هم جز مورد اول یعنی گرایش تصویربرداری پزشکی است. ولی در گرایش پزشکی هسته‌ای، مکانیزم تولید پرتو برای تصویربرداری متفاوت است.

وظایف فیزیست گرایش پزشکی هسته‎‌ای با گرایش تصویربرداری پزشکی مشابه است و فقط روش تصویربرداری متفاوت است.

۳. رادیوتراپی (Radiation Therapy)

برای درمان برخی بیماری‌ها (مثل بسیاری از سرطان‌ها)، از پرتوزایی استفاده می‌شود. مسئول کنترل کیفی دستگاه و بهینه سازی برعهده فیزیست است. در برخی مراکز، وظیفه فیزیست که در گرایش رادیوتراپی فعالیت کرده، اجرای طرح درمانی است که توسط پزشک تعیین شده است.

متخصصین این شاخه از فیزیک پزشکی با دستگاههای پرتوزایی نظیر چاقوی گاما، سایبر نایف، پروتون درمانی، لیناک، و یا توموتراپی سرو کار دارند، و یا در زمینه‌هایی مثل براکی تراپی فعالیت می‌کنند.

۴. فیزیک بهداشت (Health Physics)

رشته فیزیک بهداشت، گرایش دیگری از رشته Medical Physics است. در روش‌های مختلف تصویربرداری پزشکی از پرتو استفاده می‌شود. پرتوهایی که می‌تواند برای بیمار و تکنسین دستگاه مضر باشد. به همین دلیل است که وقتی برای تصویربرداری به یک مرکز رادیولوژی مراجعه می‌کنید، تکنسین از اتاق تصویربرداری خارج می‌شود تا کمتر در معرض آسیب قرار گیرد.

همچنین بخش‌های رادیوتراپی نیز به طور جدی به حفاظت نیاز دارند و باید آسیب به بیمار و کارکنان بخش به حداقل برسد. در بخش پزشکی هسته‌ای هم باید حفاظت از بیمار و کارکنان صورت گیرد.

بنابراین برای وضع شرایط محافظت در برابر پرتوها، طراحی سیستم‌های حفاظتی در بخش‌های رادیوتراپی، وضع قوانین و پروتکل‌ها، کنترل دوز دریافتی کارکنان در هر ماه، طراحی سیستم‌های پوششی (Shielding calculations) و … به یک فیزیست نیاز است. به این شاخه از فیزیک پزشکی، فیزیک بهداشت یا فیزیک محافظت از پرتو نیز گفته می‌شود.

۵. رادیوبیولوژی

رادیوبیولوژی و حفاظت پرتوی را می‌توان جز فیزیک بهداشت دانست. در این گرایش تاثیر پرتوهای یونیزان و غیریونیزان بر روی بدن بررسی می‌شود. در شاخه رادیوبیولوژی در شرایط آزمایشگاهی فعالیت‌هایی مثل کشت سلول انجام می‌شود یا از حیوانات مختلف مثل موش، برای تحقیق بر روی تاثیر پرتوها استفاده می‌شود.

همانطور که مطالعه کردید، حوزه کاری یک فارق التحصیل فیزیک پزشکی حتی در هر گرایش هم بسیار گسترده است و موارد متنوعی را در برمی‌گیرد. گرایش‌های دیگری مثل کاربرد لیزر در پزشکی هم وجود دارد که جز گرایش‌های کم طرفدار فیزیک پزشکی هستند.

اینکه شما دقیقاً در چه حوزه‌ای فعالیت خواهید کرد، به موضوع پایان نامه و مهارت‌هایی که در طی گذراندن پایان نامه کسب می‌کنید، بستگی دارد.

📌 نکته: فارق التحصیلان هریک از گرایش‌های فیزیک پزشکی علاوه بر فعالیت‌های بالینی که در متن بالا ذکر شد، می‌توانند فعالیت‌های دانشگاهی داشته باشند. به عنوان مثال جز اساتید دانشگاه باشند یا به انجام کارهای تحقیقاتی در دانشگاه‌ها و شرکت‌های وابسته مشغول شوند.

مقاطع تحصیلی رشته فیزیک پزشکی

رشته فیزیک پزشکی در ایران مقطع کارشناسی ندارد. این رشته در مقطع کارشناسی ارشد و بالاتر ارائه می‌شود. فارق‌التحصیلان کارشناسی رشته‌های:

• فیزیک (همه گرایش ها)
• بیوفیزیک
• فیزیک مهندسی
• تکنولوژی پرتودرمانی (رادیوتراپی)
• تکنولوژی پرتوشناسی (رادیولوژی)
• بینایی سنجی
• فیزیوتراپی
• اعضای مصنوعی و وسایل کمکی
• مهندسی پزشکی (کلیه گرایش ها)
• علوم آزمایشگاهی
• مهندسی هسته ای (گرایش های پرتو پزشکی و راکتور)
• تکنولوژی پزشکی هسته ای

می‌توانند در کنکور ارشد فیزیک پزشکی شرکت کنند. گرایش تحصیلی شما بعد از قبولی در ارشد مشخص می‌شود.

دروسی که در چارت درسی مقطع ارشد قرار دارد، عبارتند از:

📚 رادیوتراپی، دوزیمتری، مدالیته‌های مختلف تصویربرداری مثل پزشکی هسته‌ای، فراصوت، ام آر آی و …، رادیوبیولوژی، زبان تخصصی، پردازش تصویر، لیزر

برخی واحدها برای همه گرایش‌ها مشترک است و برخی دیگر با توجه به گرایش، متفاوت خواهد بود.

در این مقاله سعی کردیم از جنبه های مختلف، به معرفی رشته فیزیک پزشکی بپردازیم. اگر سوالی در مورد رشته فیزیک پزشکی و کنکور ارشد فیزیک پزشکی دارید در قسمت دیدگاه‌ها ارسال کنید تا در سریعترین زمان ممکن، پاسخگوی سوالات شما باشیم.